# ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ: ફાસ્ટ ફેશનની આબોહવા અસર અને સમાધાન

ફાસ્ટ ફેશનના કારણે ગુજરાતમાં દર વર્ષે લાખો ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ થાય છે, જે આબોહવા પરિવર્તન અને પશુ કલ્યાણ બંને માટે ગંભીર ખતરો છે; આ લેખમાં સમસ્યા અને ઉકેલો સમજાવ્યા છે.

Source: https://vegeco.org/gu/climate/ગ-જર-તમ-ટ-ક-સટ-ઇલ-વ-સ-ટ-ફ-સ-ટ-ફ-શનન-આબ-હવ-અસર-અન-સમ-ધ-ન
Publisher: VegEco (https://vegeco.org)
Author: અનિતા શાહ
Published: 2026-09-16T08:39:55.920Z
Updated: 2026-09-16T08:39:56.042Z
Language: gu
Topics: ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ગુજરાત, ફાસ્ટ ફેશન આબોહવા અસર, કપાસ ઉદ્યોગ પર્યાવરણ, ગુજરાત ટેક્સટાઇલ નીતિ, કચરો ઘટાડવાના ઉપાય, શું ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ગુજરાતમાં સમસ્યા છે?, ફાસ્ટ ફેશન કેવી રીતે આબોહવા બદલે છે?, ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ ગુજરાતમાં, નૈતિક ફેશન વિકલ્પો, કપાસ ખેતી અને પશુ કલ્યાણ

---

ટૂંકો જવાબ: ગુજરાતમાં દર વર્ષે આશરે ૮ લાખ ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાંથી માત્ર ૨૦% રિસાયકલ થાય છે, અને બાકીનો કચરો લેન્ડફિલ અથવા ભઠ્ઠીમાં બાળવામાં આવે છે, જે આબોહવા પરિવર્તનમાં મોટો ફાળો આપે છે. આ લેખમાં અમે ફાસ્ટ ફેશનની સાંકળ, તેની પર્યાવરણીય અસર, અને નૈતિક વિકલ્પોની તપાસ કરીશું.

## ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ એટલે શું અને ગુજરાતમાં તેનો આંકડો શું છે?

ટેક્સટાઇલ વેસ્ટમાં કપડાં, ઘરેલુ કાપડ, અને ઔદ્યોગિક કાપડના કચરાનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાત ભારતના કાપડ ઉદ્યોગનું હબ છે, અમદાવાદ અને સુરત જેવા શહેરોમાં હજારો મિલો અને પાવરલૂમ્સ છે. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB) ના ૨૦૨૩ ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં દર વર્ષે ૭.૮ મિલિયન ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં ગુજરાતનો હિસ્સો લગભગ ૧૦% છે.

> **ગુજરાતમાં ૮ લાખ ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ**
>
> CPCB 2023 મુજબ, ગુજરાતમાં દર વર્ષે લગભગ ૮ લાખ ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાંથી માત્ર ૨૦% રિસાયકલ થાય છે. બાકીનો કચરો લેન્ડફિલમાં દટાય છે અથવા બાળવામાં આવે છે, જેનાથી ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન થાય છે.

ફાસ્ટ ફેશન બ્રાન્ડ્સ, જેમ કે Zara અને H&M, સસ્તા કપડાંનું ઉત્પાદન કરે છે જે થોડા મહિનામાં જ જૂના થઈ જાય છે. ગુજરાતમાં, આ બ્રાન્ડ્સ માટે કાપડ બનાવતી મિલોમાં દરરોજ ટનો કાપડ કાપણી દરમિયાન બગડે છે. આ કચરામાં કૃત્રિમ રેસા જેમ કે પોલિએસ્ટર, જે સેંકડો વર્ષો સુધી વિઘટિત થતા નથી, તેનો સમાવેશ થાય છે.

## ફાસ્ટ ફેશન સપ્લાય ચેઇનમાં પશુ કલ્યાણ અને પર્યાવરણીય નુકસાન

કાપડ ઉદ્યોગમાં ઊન અને ચામડા જેવા પશુ ઉત્પાદનોનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. ઊન માટે ઘેટાંને ક્રૂર પરિસ્થિતિમાં ઉછેરવામાં આવે છે, અને ચામડા માટે ગાય અને બકરાંની કતલ કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં, કાઠિયાવાડ વિસ્તારમાં ચામડાની ટેનરીમાં કામદારોને ઝેરી રસાયણોના સંપર્કમાં આવવું પડે છે, અને આ પ્રક્રિયા નદીઓમાં ઝેરી કચરો વહાવે છે.

> ફાસ્ટ ફેશનની કિંમત માત્ર પર્યાવરણને નહીં, પણ લાખો પ્રાણીઓના જીવનને ચૂકવવી પડે છે. દર વર્ષે કરોડો ઘેટાં અને બકરાં ઊન અને ચામડા માટે મારવામાં આવે છે.
>
> — ડૉ. મીરા પટેલ, પશુ કલ્યાણ સંશોધક, અમદાવાદ

પોલિએસ્ટર જેવા કૃત્રિમ રેસા પેટ્રોલિયમમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જેનું ઉત્પાદન ઘણી ઊર્જા લે છે અને કાર્બન ઉત્સર્જન વધારે છે. યુરોપિયન એન્વાયર્નમેન્ટ એજન્સી (EEA) અનુસાર, ફેશન ઉદ્યોગ વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જનના ૧૦% માટે જવાબદાર છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ કરતાં વધુ છે.

### કપાસ ખેતીમાં પાણીનો અતિશય ઉપયોગ

ગુજરાત ભારતનું સૌથી મોટું કપાસ ઉત્પાદક રાજ્ય છે, પરંતુ કપાસની ખેતીમાં ઘણું પાણી અને જંતુનાશકો વપરાય છે. વર્લ્ડ વાઇલ્ડલાઇફ ફંડ (WWF) અનુસાર, એક કિલો કપાસ બનાવવા માટે ૧૦,૦૦૦ લિટર પાણી લાગે છે. આ પાણીનો સ્ત્રોત ગુજરાતમાં ભૂગર્ભજળ છે, જે ઝડપથી ઘટી રહ્યું છે.

*વિવિધ રેસાના પર્યાવરણીય પદચિહ્ન (સ્રોત: યુનાઇટેડ નેશન્સ એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોગ્રામ, 2022)*

| રેસાનો પ્રકાર | પાણીનો ઉપયોગ (લિટર/કિલો) | CO2 ઉત્સર્જન (કિલો/કિલો) | વિઘટન સમય |
| --- | --- | --- | --- |
| કપાસ | 10,000 | 5.5 | 5 મહિના |
| પોલિએસ્ટર | 0 | 17.2 | 200+ વર્ષ |
| ઊન | 5,000 | 20.0 | 1-2 વર્ષ |
| નાયલોન | 0 | 16.0 | 40 વર્ષ |
| શણ | 3,000 | 3.0 | 2-3 મહિના |

## ટેક્સટાઇલ વેસ્ટની આબોહવા પર અસર: ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન

જ્યારે કાપડનો કચરો લેન્ડફિલમાં દટાય છે, ત્યારે તે વિઘટિત થતાં મિથેન ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે, જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં ૨૫ ગણો વધુ શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે. ગુજરાતમાં પીરાણા અને પીપલાજ જેવા લેન્ડફિલ સાઇટ્સ પર કાપડનો કચરો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. સરકારી આંકડા મુજબ, ગુજરાતના લેન્ડફિલમાં ૨૫% કચરો ટેક્સટાઇલ છે.

**ટેક્સટાઇલ વેસ્ટમાંથી થતું CO2 ઉત્સર્જન (મિલિયન ટન/વર્ષ)**

| Label | Value |
| --- | --- |
| 2020 | 12 મિલિયન ટન |
| 2021 | 13 મિલિયન ટન |
| 2022 | 14 મિલિયન ટન |
| 2023 | 15 મિલિયન ટન |
| 2024 | 17 મિલિયન ટન |
| 2025 | 18 મિલિયન ટન |

કાપડ બાળવાની પ્રક્રિયા પણ સામાન્ય છે, ખાસ કરીને અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં, જેમાંથી ઝેરી ધુમાડો નીકળે છે જેમાં ડાયોક્સિન અને ફ્યુરાન જેવા હાનિકારક રસાયણો હોય છે. આ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે અને આબોહવા પરિવર્તનમાં વધારો કરે છે. ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) એ ૨૦૨૪માં ખુલ્લામાં કાપડ બાળવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ અમલીકરણ નબળું છે.

## ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ વ્યવસ્થાપન નીતિ અને કાયદા

ભારતમાં, પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમો હેઠળ ટેક્સટાઇલ વેસ્ટને ખાસ કરીને સંબોધિત કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમો (SWM) ૨૦૧૬ હેઠળ તેને નગરપાલિકાઓની જવાબદારી ગણવામાં આવે છે. ગુજરાત સરકારે ૨૦૨૩માં 'ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ નીતિ' રજૂ કરી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦% ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ રિસાયકલ કરવાનો છે. જો કે, આ નીતિમાં મોટી ખામી એ છે કે તેમાં પશુ-આધારિત સામગ્રી (ઊન, ચામડું) ના ક્રૂરતા પાસાને અવગણવામાં આવ્યો છે.

> **ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઘટાડવાની શરૂઆત કેવી રીતે કરવી?**
>
> તમારા કબાટમાં જૂના કપડાંને ફેંકવાને બદલે, તેમને સ્થાનિક ચેરિટી, રિસાયક્લિંગ કેન્દ્રો, અથવા સેકન્ડ-હેન્ડ સ્ટોર્સને દાન કરો. અમદાવાદમાં 'ક્લોથિંગ ફોર કોઝ' જેવી સંસ્થાઓ છે જે જૂના કપડાં એકત્રિત કરીને જરૂરિયાતમંદો સુધી પહોંચાડે છે.

## નૈતિક ફેશન: પર્યાવરણ અને પશુ કલ્યાણ માટે વધુ સારા વિકલ્પો

નૈતિક ફેશનનો અર્થ છે એવા કપડાં પસંદ કરવા જે પર્યાવરણને નુકસાન ન પહોંચાડે અને પ્રાણીઓ પર ક્રૂરતા ન કરે. ઓર્ગેનિક કપાસ, શણ, અને બાંસુ જેવા કુદરતી રેસા ઉત્તમ વિકલ્પ છે. ગુજરાતમાં, 'રિવાઇવ' જેવી બ્રાન્ડ્સ ઓર્ગેનિક કપાસમાંથી કપડાં બનાવે છે, અને 'ઇકોવેર' જેવી સંસ્થાઓ ટકાઉ ફેશનને પ્રોત્સાહન આપે છે.

**નૈતિક ફેશન પસંદ કરવાની ચેકલિસ્ટ**

- લેબલ પર '100% ઓર્ગેનિક કોટન' અથવા 'બામ્બૂ' શોધો
- પશુ ઉત્પાદનો (ઊન, ચામડું, રેશમ) ટાળો
- સેકન્ડ-હેન્ડ અથવા અપસાયકલ કપડાં ખરીદો
- સ્થાનિક કારીગરોને ટેકો આપો
- ઓછું પણ સારું ખરીદો - કેપ્સ્યુલ વોર્ડરોબ બનાવો

### રિસાયક્લિંગ અને અપસાયક્લિંગના ફાયદા

ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગથી નવા કાપડ બનાવવાની જરૂરિયાત ઘટે છે, જેનાથી પાણી, ઊર્જા અને કાચા માલની બચત થાય છે. અપસાયક્લિંગમાં જૂના કપડાંને નવી ડિઝાઇનમાં ફેરવવામાં આવે છે, જેમ કે જૂના જીન્સમાંથી બેગ બનાવવી. અમદાવાદમાં 'અપસાયકલ સ્ટુડિયો' જેવી વર્કશોપ આવી કૌશલ્ય શીખવે છે.

## ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઘટાડવા માટે વ્યક્તિગત પગલાં

દરેક વ્યક્તિ ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઘટાડવામાં ભાગ ભજવી શકે છે. ઓછા કપડાં ખરીદો, જૂના કપડાં સમારીને વાપરો, અને જે કપડાં વાપરવા યોગ્ય નથી તેમને રિસાયક્લિંગ માટે આપો. ગુજરાતમાં, કેટલીક નગરપાલિકાઓએ કાપડ માટે અલગ ડબ્બા મૂક્યા છે, પરંતુ જાગૃતિ વધારવાની જરૂર છે.

**ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઘટાડવાના 7 સરળ પગલાં**

1. કપડાં ખરીદતા પહેલા સૂચિ બનાવો
2. ગુણવત્તાયુક્ત કપડાં પસંદ કરો જે લાંબા સમય ચાલે
3. જૂના કપડાંને નવી ડિઝાઇનમાં અપસાયકલ કરો
4. સ્થાનિક રિસાયક્લિંગ કેન્દ્રો શોધો
5. કપડાંની સ્વેપ પાર્ટીઓમાં ભાગ લો
6. ફાસ્ટ ફેશન બ્રાન્ડ્સ બહિષ્કાર કરો
7. અન્યોને જાગૃત કરો - સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરો

## વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

### શું ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ એ મોટી સમસ્યા છે?

હા, ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ એ ગંભીર સમસ્યા છે. CPCB 2023 અનુસાર, રાજ્યમાં દર વર્ષે લગભગ ૮ લાખ ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઉત્પન્ન થાય છે, જે પૈકી માત્ર ૨૦% રિસાયકલ થાય છે. આ કચરો લેન્ડફિલમાં વિઘટિત થઈને મિથેન ગેસ ઉત્સર્જિત કરે છે, જે આબોહવા પરિવર્તનમાં ફાળો આપે છે.

### ફાસ્ટ ફેશન આબોહવા પરિવર્તનને કેવી રીતે અસર કરે છે?

ફાસ્ટ ફેશન ઉદ્યોગ વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જનના ૧૦% માટે જવાબદાર છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ કરતાં વધુ છે (EEA, 2022). કાપડના ઉત્પાદનમાં પાણી, ઊર્જા અને રસાયણોનો મોટો જથ્થો વપરાય છે, અને કચરાના વિઘટનથી મિથેન ઉત્સર્જન થાય છે.

### ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ માટે કઈ સંસ્થાઓ કામ કરે છે?

અમદાવાદમાં 'રિવાઇવ' અને 'ઇકોવેર' જેવી સંસ્થાઓ ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ અને અપસાયક્લિંગને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ ઉપરાંત, ગુજરાત સરકારની 'સ્વચ્છ ગુજરાત' યોજના હેઠળ કેટલીક નગરપાલિકાઓમાં કાપડ એકત્રિત કરવાની સુવિધા શરૂ કરવામાં આવી છે.

### શું ઊન અથવા ચામડાના કપડાં પર્યાવરણ માટે ખરાબ છે?

હા, ઊન અને ચામડાના ઉત્પાદનમાં પશુ કલ્યાણની ચિંતા અને પર્યાવરણીય અસર બંને છે. ઊન માટે ઘેટાંને ઉછેરવામાં મોટા પ્રમાણમાં જમીન અને પાણીનો ઉપયોગ થાય છે, અને ચામડાની ટેનરીમાં ઝેરી રસાયણો વપરાય છે. પ્લાન્ટ-આધારિત રેસા જેમ કે ઓર્ગેનિક કપાસ અથવા શણ વધુ સારા વિકલ્પ છે.

### મારા જૂના કપડાં કેવી રીતે રિસાયકલ કરી શકું?

તમે સ્થાનિક ચેરિટી, રિસાયક્લિંગ કેન્દ્રો, અથવા સેકન્ડ-હેન્ડ સ્ટોર્સને જૂના કપડાં આપી શકો છો. ગુજરાતમાં, કેટલીક શાળાઓ અને કૉલેજો કપડાં એકત્રિત કરવાના અભિયાન ચલાવે છે. જો કપડાં વાપરવા યોગ્ય ન હોય, તો તેમને રાગ તરીકે વાપરો અથવા કમ્પોસ્ટમાં નાખો (જો કુદરતી રેસા હોય તો).

## મુખ્ય શિક્ષણ

> **સારાંશ**
>
> ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ એ ગુજરાત અને વિશ્વ માટે આબોહવા કટોકટીનો મોટો સ્રોત છે, જેમાં પશુ કલ્યાણ પણ સંકળાયેલું છે. નૈતિક ફેશન, રિસાયક્લિંગ, અને ઓછી ખરીદી જેવા પગલાંથી આ સમસ્યા ઘટાડી શકાય છે. ગુજરાતમાં નીતિઓ અને સંસ્થાઓ ઉભરી રહી છે, પરંતુ વ્યક્તિગત ક્રિયા આવશ્યક છે.

**મુખ્ય શિક્ષણ**

- ગુજરાતમાં દર વર્ષે ૮ લાખ ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાંથી માત્ર ૨૦% રિસાયકલ થાય છે.
- ફાસ્ટ ફેશન ઉદ્યોગ વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જનના ૧૦% માટે જવાબદાર છે.
- પશુ-આધારિત રેસા (ઊન, ચામડું) પર્યાવરણ અને પ્રાણીઓ બંને માટે હાનિકારક છે.
- નૈતિક ફેશન, રિસાયક્લિંગ અને ઓછી ખરીદી આબોહવા પરિવર્તન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

**સંબંધિત**

- [ગુજરાતમાં ગીધની વસ્તી પતન: આબોહવા કટોકટી અને ઇકોસિસ્ટમ પર અસર](https://vegeco.org/gu/climate/ગ-જર-તમ-ગ-ધન-વસ-ત-પતન-આબ-હવ-કટ-કટ-અન-ઇક-સ-સ-ટમ-પર-અસર)
- [ગુજરાતમાં 30 દિવસમાં પ્લાન્ટ-આધારિત આંતરડાં સ્વાસ્થ્ય કેવી રીતે સુધારવું](https://vegeco.org/gu/nutrition-health/ગ-જર-તમ-30-દ-વસમ-પ-લ-ન-ટ-આધ-ર-ત-આ-તરડ-સ-વ-સ-થ-ય-ક-વ-ર-ત-સ-ધ-રવ)
- [How to Spot Greenwashing in Gujarat's Factory-Farmed Poultry in 30 Days](https://vegeco.org/gu/factory-farming/how-to-spot-greenwashing-in-gujarat-s-factory-farmed-poultry-in-30-days)
- [How Much Does Factory Farming Cost Gujarat? Real Price of Meat, Milk & Eggs](https://vegeco.org/gu/factory-farming/how-much-does-factory-farming-cost-gujarat-real-price-of-meat-milk-eggs)
- [Wildlife, habitat loss and animal agriculture](https://vegeco.org/gu/hub/wildlife-and-habitat)

---

Cite as: VegEco, "ગુજરાતમાં ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ: ફાસ્ટ ફેશનની આબોહવા અસર અને સમાધાન", https://vegeco.org/gu/climate/ગ-જર-તમ-ટ-ક-સટ-ઇલ-વ-સ-ટ-ફ-સ-ટ-ફ-શનન-આબ-હવ-અસર-અન-સમ-ધ-ન